پنجاه سال با تئاتر تبریز
پنجاه سال با تئاتر تبریز

مقدمه: بی شک قلم زدن در مورد تاریخ تئاتر تبریز بزرگ، کاری است بس سترگ و به غایت طاقت فرسا، که اینهمه از چون منی برنمی آید. ولی می توان به اندازه ی وسع و توان به بعضی از اتفاقات تئاتری در این مجال اشاره نمود.بی شک وقایع تئاتری در صورت مکتوب نشدن به مرور […]

مقدمه: بی شک قلم زدن در مورد تاریخ تئاتر تبریز بزرگ، کاری است بس سترگ و به غایت طاقت فرسا، که اینهمه از چون منی برنمی آید. ولی می توان به اندازه ی وسع و توان به بعضی از اتفاقات تئاتری در این مجال اشاره نمود.بی شک وقایع تئاتری در صورت مکتوب نشدن به مرور زمان یا از یاد خواهد رفت یا دچار تحریف خواهد شد و این مسئله ای است که  با آن مواجهیم.و اگر ما نگاهی به گذشته ی خود نماییم متوجه فقر آثار مکتوب در اکثر هنر ها مخصوصا تئاتر خواهیم شد.و این درد، انگیزه ای شد تا به وسع خود حرکتی آغاز نماییم به امید اینکه آیندگان این اسناد را دریابند و در جهت تکمیل آن برآیند؛چه، تئاتر تنها هنری ست که به هنگام تولد می میرد و از آن جز خاطره ای چیزی باقی نمی ماند.در این نوشته وضعیت تئاتر تبریز در دهه های ۴۰ و ۵۰ را از تحقیقات ارزشمند جناب آقای امیر علیزادگان –  با کمی دخل و تصرف – بهره برده ام. این تحقیق از سال ۱۳۴۴- آغاز فعالیت تئاتری احمد دامود۱ در تبریز که به نظر نگارنده نقطه ی عطفی در تاریخ تئاتر معاصر تبریز است- شروع می شود. ذکر این نکته شاید خالی از لطف نباشد که نوشته ی حاضر،اولین بار در «تکم» شماره ۴ (ویژه نامه انجمن نمایش تبریز) در سال ۱۳۸۶ به چاپ رسید و مورد تفقد و تشویق اهالی تئاتر قرار گرفت و کاستی هایش تذکر داده شد.از آن سال تا به امروز در مورد تئاتر تبریز خوشبختانه در دو شماره۱۴۷(آذر۱۳۹۰)و۱۴۸(دی ۱۳۹۰) مجله نمایش مطالب ارزشمندی به چاپ رسید.با این حال مطالبی که در راستای هدف تحقیق حاضر باشد گردآوری نشده بود لذا از آن مطالب در این نوشته نتوانستم بهره مند شوم.به ناچار برای تکمیل تحقیق پیشین دست به تحقیقات میدانی زدم و هر چه در پی می آید بیشتر بر اساس تحقیقات میدانی گردآوری گردیده است.

در دهه های ۴۰ و ۵۰ در تبریز چند مرکز عمده برای فعالیت های تئاتری وجود داشته است که عبارتند از:

کاخ جوانان

خانه جوان

دانشگاه تبریز

تالار فرهنگ

هنرستان صنعتی

اداره ی فرهنگ و هنر

سال ۱۳۴۷ احمد دامود دانشجوی رشته ی روانشناسی دانشگاه تبریز بود. ایشان در تبریز آنزمان جوانان و هنرمندان مجد را برای آفرینش هنری گرد خود جمع می کند و گروه تئاتر «پیشرو» را تاسیس می نماید و علاوه بر آموزش این گروه تا سال ۱۳۵۰ نمایشنامه های مطرح ادبیات نمایشی جهان را نیز به روی صحنه می برد. نمایش هایی همچون:

“قرعه برای مرگ” نوشته ی واهه کاچا

“موناوانا” نوشته ی مویس مترلینگ

“باغ وحش شیشه ای” نوشته ی تنسی ویلیامز

احمد دامود در سال ۱۳۵۰ برای ادامه ی تحصیل عازم خارج از کشور می شود. ولی این جمع پرشور که به همت محمود قبه زرین، خسرو پایاب، اسماعیل پشت پناه و محمود علوی گروه تئاتر آریا را چند سال قبل از رفتن احمد دامود تاسیس نموده بودند، باز به فعالیت های خود ادامه می دهند.

نمایش هایی که این گروه به روی صحنه می برد عبارتند از:

“پهلوان اکبر می میرد” نوشته ی بهرام بیضایی، کارگردان محمود قبه زرین، تالار فرهنگ (۱۳۴۷)

“بهترین بابای دنیا” نوشته ی غلامحسین ساعدی، کارگردان خسرو پایاب (۱۳۴۷)

“تراژدی رستم و سهراب” کارگردان اسماعیل پشت پناه در تالار هنرستان صنعتی. در این تراژدی آقایان اسماعیل پشت پناه در نقش نقال، محمود قبه زرین در نقش رستم، محمود علوی در نقش سهراب و عزیزیان در نقش فردوسی ایفای نقش کرده اند.

“مسافر” نوشته و کار محمود قبه زرین، در تالار ارک، آبان ماه ۱۳۴۸

“مستاجر” نوشته ی پرویز صیاد، کارگردان اسماعیل پشت پناه، اسفند ماه ۱۳۴۸

“یاغی ها” نوشته ی خسرو حکیم رابط کارگردان اسماعیل پشت پناه، استاد راهنما خسرو حکیم رابط

“پنچری” نوشته فردریک دورنمات، کارگردان علی کوهپایه، ۱۳۵۴

در سال ۱۳۴۹ وزارت فرهنگ و هنر اقدام به سازماندهی هنرمندان تئاتر و آموزش آنان از طریق فرستادن کارشناسان مجرب به شهرستان ها نمود که در این راستا خسرو حکیم رابط اولین کارشناس اعزامی از مرکز بود. وی با توجه به بستر مناسب و استعدادهای درخشانی که در این شهر وجود داشت، شروع به فعالیت نمود. لذا بعد از اجرای اولین کار – “یاغی ها” – به سراغ یکی از بهترین متن های خود یعنی “آنجا که ماهی ها سنگ می شوند” می رود و در آبان ماه ۱۳۴۹ با همکاری گروه تئاتر آریا این متن را به روی صحنه می برد.طرفه آنکه این نمایشنامه برای اولین بار در تبریز به زیور طبع آراسته شد. نمایش های دیگری که در دوره ی کارشناسی ایشان به روی صحنه رفت:

“مازیار” نوشته ی صادق هدایت، کاری از محمود قبه زرین (گروه تئاتر زمان)، در تالار تربیت، مهر ماه ۱۳۵۰

-“معدنچیان” نوشته جو کوری، به کارگردانی فرشاد فدائیان، تالار تربیت، ۱۳۵۰

-“بهترین بابای دنیا” نوشته غلامحسین ساعدی و کار محمود علوی (گروه تئاتر آریا) تالار تربیت، بهار ۱۳۵۱

در سال ۱۳۵۱ منوچهر داود آبادی به عنوان دومین کارشناس اعزامی از مرکز وارد تبریز می شود و به آموزش تئاتر می پردازد. در همان سال مهدی لزیری به همراه پرویز کلینی گروه تئاتر امروز را تاسیس می نماید. نمایش هایی که توسط ایشان قبل و بعد از تاسیس گروه مذکور به روی صحنه می رود:

“ننه خاتون” نوشته ی فریدون ره نشین، کارگردان پرویز کلینی

“شهر قصه” نوشته ی بیژن مفید، کارگردان پرویز کلینی

“آی با کلاه – آی بی کلاه” نوشته ی غلامحسین ساعدی، کارگردان پرویز کلینی

“دشمن مردم” نوشته ی هنریک ایبسن، کارگردان پرویز کلینی، ۱۳۵۸

“لنی کوچولو” نوشته ی جان اشتاین بک، کارگردان مهدی لزیری، تالار تربیت ۱۳۵۴

“تو قهرمان نیستی” نوشته ی عزیز نسین، کارگردان مهدی لزیری

“گالیله…” نوشته ی نادر ابراهیمی، کارگردان مهدی لزیری

-“اگر یک نیستید، منهای یک باشید، صفر بودن ضلالت است” نوشته ی نادر ابراهیمی، کارگردان مهدی لزیری

“توی گوش سالمم زمزمه کن” نوشته ی ویلیام هلنی، کارگردان مهدی لزیری

“آسید کاظم” نوشته ی محمود استاد محمد، کارگردان پرویز کلینی

“حادثه در ویشی” نوشته ی آرتور میلر، کارگردان پرویز کلینی

“دنیای مطبوعاتی آقای اسراری” نوشته بهرام بیضایی، کارگردان پرویز کلینی

“سی زیف و مرگ” نوشته ی روبر مرل، کارگردان پرویز کلینی

“تکرار و قصاص” نوشته ی مشترک تنهایی وش و کلینی، کارگردان پرویز کلینی

و…

بعد از منحل شدن «گروه تئاتر آریا» محمود قبه زرین «گروه تئاتر زمان» را تاسیس می کند.گروه تئاتر زمان به سرپرستی محمود قبه زرین، نمونه ی آثار:

“مازیار” نوشته ی صادق هدایت، کاری از محمود قبه زرین ، در تالار تربیت، مهر ماه ۱۳۵۰

“چوب به دست های ورزیل” نوشته ی غلامحسین ساعدی، کار محمود قبه زرین ، ۱۳۵۲

“لونه ی شغال” نوشته ی علی نصیریان، کارگردان محمود قبه زرین، تالار تربیت، ۱۳۵۳

“آی باکلاه  – آی بی کلاه” نوشته ی غلامحسین ساعدی، کارگردان محمود قبه زرین، تالار ارک، ۱۳۵۴ و…

گروه تئاتر رابط موسسین (فرشاد فدائیان، علی کوهپایه، کامبیز فرمان پرست، احمد سپوهین) نمونه ی آثار:

“در حضور باد” نوشته ی بهرام بیضایی، کارگردان فرشاد فدائیان، تالار تربیت، ۱۳۵۱

“مردی که گلی بر دهان داشت” نوشته ی لوئیجی پیراندللو، کارگردان فرشاد فدائیان، تالار تربیت، ۱۳۵۳

“اینها خیلی کوچکند” نوشته ی خسرو حکیم رابط، کارگردان فرشاد فدائیان، تالار تربیت، ۱۳۵۳

“تب” نویسنده و کارگردان علی کوهپایه، ۱۳۵۷

و…

گروه تئاتر ارک به سرپرستی اسد صادقی، نمونه ی آثار:

“بامها و زیربامها” نوشته ی غلامحسین ساعدی، کارگردان اسد صادقی، تالار تربیت ۱۳۵۳

“سنگ و سرنا” نوشته ی بهزاد فراهانی، کارگردان حسین کسری، تالار تربیت، ۱۳۵۴

“قبل از شروع”نوشته­ی میگوئیل اورته­گاآلوارز،کارگردان:اسد صادقی،تالار تربیت، ۱۳۵۹

 “بلسان” نوشته و کار اسد صادقی، تالار تربیت، ۱۳۶۶

“دل آشوب” نوشته و کار اسد صادقی،تالار تربیت، ۱۳۶۹

“لیلی و مجنون” نوشته و کار اسد صادقی ،تالار تربیت،۱۳۷۴

گروه تئاتر آذر به سرپرستی حسین کسری. نمونه آثار:

“پروار بندان” نوشته ی غلامحسین ساعدی، کارگردان حسین کسری، تالار تربیت، ۱۳۵۴

گروه تئاتر رامتین(نگاه) به سرپرستی منصور حمیدی (مرکز فعالیت این گروه دانشگاه تبریز بود). نمونه ی آثار:

“قرعه برای مرگ” نوشته واهه کاچا، کارگردان منصور حمیدی

“محلل” نوشته ی صادق هدایت، تنظیم و کارگردان منصور حمیدی

“دیوار” نوشته ی ژان پل سارتر، کارگردان منصور حمیدی

“معلمان روز جمعه” نوشته ی محسن یلفانی، کارگردان منصور حمیدی

“پهلوان اکبر می میرد” نوشته ی بهرام بیضایی، کارگردان منصور حمیدی

“باغ وحش شیشه ای” نوشته ی تنسی ویلیامز، کارگردان منصور حمیدی

و..

اسامی فعالین در زمینه کارگردانی تئاتر در این دو دهه عبارتند از: محمود قبه زرین، خسرو پایاب، فرشاد فدائیان، اسد صادقی، منصور حمیدی، پرویز کلینی، مهدی لزیری، امیر علیزادگان ،علی کوهپایه، محمود نظرعلیان، برهان خوشنویس، ابراهیم آبادی و…

و بازیگران این دوره، مهدی لزیری، علی کوهپایه، محمود قبه زرین، پرویز قزوینی، یعقوب شکوری، ژاله حقی (قبه زرین)، یداله قنبرزاده، منصور حمیدی، نسرین نجفی، احمد قهرمانی، علی معصومی، حسین منادی، مسعود کاتبی، رحمان قبه زرین، ابوالفتح منتظری، مجید دمشقی، حسن جهانی، محمود نظرعلیان، یدا… نوعصری، سیمری، اسدزاده، کاظم لو، نیک محضران، پارچه فروش، نادر افرازه، سعید ولیزاده، دارا علی آبادی، حسین شفاخواه، پرویز بشر دوست، احمد عادلی، پرویز آزادمنش، آفاق صدف، الی صدف، پوران کهنکاری، آفاق ارتقایی، غلام کریمی، عادل ارشدی فر، احمد پور عبدا…،فیروز عاقلی،هاشم چاوشی، احد سرخی، جلال سلیمان زاده، محمدابوترابی، سعید جلوه گری، رحیم ارباب زاده، مدیر روستا، نیک پور، ابراهیم عباسعلی زاده، سلطانپور، عبرانی و…

تئاتر در دهه ی ۶۰ تبریز:

ماحصل تجربه های ناب تئاتری در دهه های ۴۰ و ۵۰ در این دهه به بار می نشیند و بعد از وقفه ای چند ساله تئاتر در این شهر دوباره جان می گیرد و به راه خود ادامه می دهد. در این دهه چهره های جدیدی به جمع کهنه کارهای تئاتر تبریز اضافه می شوند. کارگردانانی با افکار متفاوت و ایده هایی جدید، مانند: علیرضا لطف خدائی (گروه تئاتر آلاله)، حسن نجفی (حوزه هنری)، جمشید نهرین، قنبر عابدی،… و محمود اخی.

بازیگران جوانی هم وارد این عرصه شدند تا در کنار کارکشتگان بازیگری پرورش یابند.هنرمندان فعال در عرصه هنرهای نمایشی مانند:

حسین لاله، محمد رمضانی،سید رضا علوی،مصطفی طالبی ،ناصر هاشمی ، حمید مجدآبادی ،رحیم عباس زاده، علی واثق ملکی، مرتضی رضائی، محمد اردوبادی، سونیا سوداگر، سونیتا سوداگر، خانم مهدی پور، فرهاد طب نوری، بهرام نوبری پور،یعقوب خیری، بهرام ثقفی، اکبر صفدری، شجاع غیاث، حسین منجم زاده، ثریا خلیل زاده، عباس قادری، بهروز هابیل امیرخیز، امیر حجازی، رامین راستی، رضا گل آور، شهرام خزرائی، کاوه زورچنگ، لعیا صباحی و…

حضور در جشنواره ی بین المللی تئاتر فجر تهران:

سال ۱۳۶۱ نمایش “وداع” نوشته و کار علیرضا لطف خدایی

سال ۱۳۶۱ نمایش “دقیانوس” کار مهدی لزیری

سال ۱۳۶۲ نمایش “فرمان عاشورا” نوشته و کار ابراهیم آبادی

سال ۱۳۶۴نمایش “غصه ها قصه شدند” نوشته  کار ابراهیم آبادی

سال ۱۳۶۴ نمایش “نخل های بی سر” نوشته و کار علیرضا لطف خدایی

سال ۱۳۶۶ نمایش “بلسان” نوشته کار اسد صادقی که جایزه ی بهترین طراحی صحنه را (علی کوهپایه) از آن خود می کند و اسد صادقی نیز برنده ی جام زرین جشنواره می شود.

سال ۱۳۶۹ نمایش “دل آشوب” نوشته و کار اسد صادقی

تئاتر در دهه ی ۷۰ تبریز:

در این دهه یکباره به جز معدودی از کارگردانان دهه های قبل مانند: اسد صادقی، خسرو پایاب، منصور حمیدی، همه عقب می کشند. گروه های تازه ای متولد می شود. گروه تئاتر: قطره (شهرام خدائی)، گروه تئاتر کتل (یعقوب صدیق جمالی)، گروه تئاتر سلام (مقصود عباس نژاد)، گروه تئاتر کسری (رامین راستی)، گروه تئاتر ققنوس (امیر حجازی) و…

کارگردانان این دوره عبارتند از: سعید نجفیان، حمید فرج زاده، حسین راستین،اکبر ظهیری،محمدباقر وثوقی، رحیم فخوری، مقصود عباس نژاد، امیر حجازی، علی اصغر مقنی میلانی، رامین راستی، یعقوب صدیق جمالی، نادر ساعی ور، محمد مهدوی، یونس صفری، رضا سلمانی، علی حسین پوریان، اصغر نوری ،امیر نصیربیگی و…

و از بازیگران این دوره می توان به: سیامک افسائی، سهیل افسائی، سعید ذوالفقاری، محمد رضائی فرد، وحید منافی، حامد منافی، محمد ملکی اصل، جواد قامتی، احد پاسبانطوس، لیدا آقایی، امیر عبدی، محمدرضا چرختاب، غزل شایان، سولماز بروجردی، فیروزه نعمتی،رقیه شادخواه، نادره برماس، ناهید تقی پور، مرجان شب خیز،اکبر شریعت، خسرو حسین زاده،سکینه اکبری ناصر، عباسعلی زارع سرشت، علی فتوحی، محمدعلی مناجاتی، امین غیاثی، مهدی گل آرا، فرید نوروزی، قادر رهیف، جعفر نوری، علیرضا جریده، ابوالفضل حسن زاده، رضا خلیل پور، سیروس مصطفی، محمد مظهری، محمدرضا قنبری، فاطمه حسینی، بهناز رجبی، لاله یوسفی، شعله اعلایی ، بهمن تقی پور، بابک نهرین، محمود کریمی، آرش زینال خیری،علی مجیدپور، حبیبه بیرق، آزیتا ایرانی، میترا شجاعی، مهدی وطن پرست،مسعود سلیمانی،رقیه ولی پور، رامین بوستانی و… اشاره کرد.

اتفاقات مهم تئاتری در این دهه:

تشکیل کارگاه تئاتر با همت انجمن نمایش تبریز و درایت شهرام خدائی

برگزاری کلاس های آموزش تئاتر توسط انجمن نمایش تبریز

دعوت از کارشناسان مرکز برای تشکیل کارگاه های تئاتر. ازجمله: دکتر قطب الدین صادقی، دکتر احمد دامود، دکتر پروانه مژده …

اعزام نمایش “حیدربابایه سلام” نوشته و کار حسین لاله به کشور آذربایجان

ایجاد رشته ی نمایش در هنرستان های میرک و کوثر تبریز

اعزام نمایش “کوراوغلی” نوشته و کار یعقوب صدیق جمالی به جمهوری خودمختار نخجوان

افتتاح مجتمع فرهنگی و هنری تبریز، ۱۳۷۹

حضور در جشنواره ی بین المللی تئاتر فجر تهران:

سال ۱۳۷۳ نمایش “آخرین برف بهاری” نوشته ی حسین راستین و کار منوچهر طهماسبی و دریافت جایزه­ ی بهترین بازیگر زن توسط لیدا آقایی در بخش جشنواره­ ی جشنواره ها

سال ۱۳۷۴ نمایش “لیلی و مجنون” نوشته و کار اسد صادقی و دریافت جایزه ی بهترین طراحی صحنه توسط مهدی لزیری

سال ۱۳۷۸ نمایش “آرش شیواتیر” نوشته ی ارسلان پوریا و کار رامین راستی

سال ۱۳۷۹ نمایندگان تئاتر تبریز در دو بخش حضور دارند:

الف – صحنه ای: نمایش “عشق آباد” نوشته داود میرباقری، کار امیر حجازی و دریافت جایزه بهترین گریم توسط ساچلی حجازی

ب – خیابانی: نمایش “حرفه ای” کار محمود کریمی و نمایش “آگهی” کار بهمن تقی پور، و دریافت جایزه ی بهترین طرح توسط محمود کریمی

تئاتر در تبریز از ۸۰ تا ۸۶

در اوایل این دهه تحصیل کردگان و فارغ التحصیلان رشته تئاتر به موطن خود باز می گردند و خون تازه ای به رگ های تئاتر تبریز دوانده می شود. کارگردانان جوان تحصیل کرده به هم قطاران خود می پیوندند تا شاید به پیشینه ی فاخر تئاتر تبریز ادای دینی کرده باشند. در این دهه هم شاهد تولد گروه هایی هستیم، مانند: گروه تئاتر خاطره (اصغر نوری)، گروه تئاتر سایا (علی فتوحی)، گروه تئاتر هستی (مینا پناهی)، گروه تئاتر ویرگول (سیامک افسائی)

از چهره های جوان و تاثیرگذار این دهه می توان به: سنا نعمتی، علی فتوحی، حسین عبداللهی، فرزاد تقی لر ،سیروس مصطفی، رضا فتحی پور، مینا پناهی، سید سجد راثی هاشمی، فرزین ریحانی راد و… اشاره کرد.

اتفاقات مهم تئاتری از ۸۰ تا ۸۶:

گرامیداشت روز جهانی تئاتر (۷ فروردین مصادف با ۲۷ مارس) برای اولین بار همزمان با سراسر جهان در تبریز به همت انجمن نمایش تبریز برگزار شد (۱۳۸۱).

انتشار کتاب «یئددی ایل با مطربان شهر شعر»نوشته حسین لاله،نشر تندیس،تهران،۱۳۸۰ (وقایع نگاری تولید نمایش «حیدر بابایه سلام»).

ایجاد رشته های بازیگری و کارگردانی در دانشگاه غیرانتفاعی نبی اکرم (ص) (۱۳۸۲)

تعطیلی تالار تربیت (۸۶-۱۳۸۲)

انتشار گاهنامه ی تخصصی انجمن نمایش تبریز با نام “تکم” (از ۱۳۸۲ تا۱۳۸۶)

انتخاب انجمن نمایش تبریز به عنوان بهترین و فعال ترین انجمن نمایش کشور و دریافت لوح افتخار توسط رئیس انجمن نمایش تبریز (اسد صادقی) از مرکز هنرهای نمایشی کشور – تهران، ۱۳۸۴

انتشار کتاب « نمایش در تبریز:از انقلاب مشروطه تا نهضت ملی نفت»، پژوهش:محمود رنجبر فخری-ناشر:سازمان اسناد و کتابخانه ملی-تهران-۱۳۸۴

تجلیل از مهدی لزیری به خاطر بیش از ۴ دهه فعالیت در زمینه اجرا و آموزش تئاتر در اختتامیه ی جشنواره بین المللی تئاتر فجر تهران (۱۳۸۵)

تاسیس هنرستان تخصصی (تئاتر، سینما، موسیقی) استاد اقبال آذر، ۱۳۸۵

برگزاری اولین جشنواره ی تئاتر تبریز – اردیبهشت ماه ۱۳۸۶

برگزاری اولین همایش تئاتر استانی – مهر ماه ۱۳۸۶

حضور در جشنواره بین المللی تئاتر فجر تهران:

سال ۱۳۸۱ نمایش خیابانی “یک بازیگر واقعی” نوشته  و کار سید سجاد راثی هاشمی

سال ۱۳۸۲ در دو بخش:

الف- صحنه ای: نمایش “شکار” نوشته و کار اصغر نوری

ب – خیابانی: نمایش “دیوها زنده اند” نوشته و کار علی فتوحی، و دریافت جوایز بازیگری مرد (آرش غلام آزاد) و طرح (علی فتوحی)

–  سال ۱۳۸۳ نمایش خیابانی “no war” نوشته و کار سیروس مصطفی

–  سال ۱۳۸۴ برای اولین بار بعد از انقلاب، چهار نمایش از تئاتر تبریز به جشنواره ی بین المللی تئاتر فجر تهران معرفی می شود:

– “تانگوی تخم مرغ داغ” نوشته اکبر رادی و کار علی فتوحی

– “دانه های انار” نوشته و کار سنا نعمتی

– “شامگاه شوم” نوشته و کار رامین راستی

– “خانه ای بر روی ابر” نوشته و کار یعقوب صدیق جمالی

که از این چهار نمایش ۲ نمایش “شامگاه شوم” و “دانه های انار” موفق به حضور در جشنواره بین المللی تئاتر فجر تهران می شوند و در همان جشنواره نمایش “شامگاه شوم” از طرف میراث فرهنگی کشور مورد تقدیر قرار می گیرد و نمایش “دانه های انار” برنده ی تندیس بهترین موسیقی می شود.

در این دهه چهره های جدیدی به فعالان تئاتر تبریز افزوده شد مانند:جمال حسین پور توانا،علی  امین مظفری،مهدی مددی،فرهاد تقی زاده،کامیار شکیبایی،سروناز مددی،رامین ریاضی،جمال ساقی نژاد،وحید بهبودی،مسعود سامع،بیتا آزادی،ژیلا آل رشاد، ساناز نظری، تارا میرک،مریم مددی،ساناز بابایی، یاشار اسکندری،مرتضی میرزازاده،وحیده نویدی،مینو نوبهاری،حامد ناعمی،مهرداد نیکجو،وحید مبصری،حامد رسولی،میر سعید مولویان،رشاد معینی،علی برنون،فرید ادهمی،کمال پرناک و… همچنین تعدادی از هنرمندان با سابقه بعد از سالها دوری از تئاتر تبریز مجددا به خانه پدری بازگشتند.مانند:سید مرتضی هاشمپور،فیروز عاقلی،نسرین مرادی،نازیلا ایرانزاد بنام و….

اتفاقات مهم تئاتری از سال ۸۶ تا ۹۴

افتتاح چندین باره ساختمان تربیت با عنوان تئاتر شهر تبریز(این بنا در طول عمر ۹۴ ساله خود عناوین متعددی به خود گرفته:بدو تاسیس کتابخانه تربیت در سال ۱۳۰۰،تالار کوروش کبیر در دهه چهل(طبقه فوقانی تغییر کاربری داده می­شود) ،اواخر دهه پنجاه تالار تربیت،اواسط دهه شصت تالار شهید مدنی،اواسط دهه هفتاد تالار تربیت،اواسط دهه هشتاد خانه تئاتر تبریز،اوایل دهه نود تئاتر شهر تبریز) و باز حسرت هنرمندان در دل برای صاحب یک تئاتر شهر استاندارد شدن.

تئاتر تبریز در سالهای ۱۳۸۴ تا ۱۳۹۲ به دو دوره­ی مدیریتی چهار ساله تقسیم می شود و علی رغم افزایش تولیدات تئاتری، به لحاظ حمایت مالی از تئاتر با دوران پر افت و افتی!!!(یعنی افول کامل) مواجه شد و اجراهای نمایش تقریبا بدون هیچ حمایت مالی اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان با فداکاری هنرمندان این عرصه کج­دار و مریز به حیات خود ادامه داد. تا حدی که در راستای تحقق اصل ۴۴ قانون اساسی(خصوصی سازی و درآمد زایی) مجتمع های فرهنگی و هنری به بخش خصوصی واگذار می­گردند تا هنرمندان برای اجرای آثار خود با پرداخت هزینه، سالن تمرین و اجرای خود را اجاره نمایند!!!

با عنایت به انحلال انجمن نمایش ایران و در پی آن تبریز،در سال ۸۸ انجمن هنرهای نمایشی تبریز تاسیس گردید و بعد از یک سال و اندی منحل شد.مهمترین دلیل انحلال این انجمن تاسیس انجمن هنرهای نمایشی ایران بود و ایجاد نمایندگی های آن انجمن در استانها.تفاوت عمده انجمن اخیر با انجمن های قبلی در انتصابی بودن هیئت مدیره آن بود در حالی که هیئت مدیره انجمن­های قبلی انتخابی از طرف اعضا بودند.

سال ۹۱ با عنایت به مطالبه هنرمندان هنرهای نمایشی تبریز و خلا موجود در عرصه نمایش های خیابانی جشنواره نمایش های خیابانی و فضای باز «تبریزیم» توسط سازمان فرهنگی هنری شهرداری تبریز ایجاد گردید.

سال ۹۱ ،تجلیل از مقام هنری استاد مهدی لزیری به پاس نیم قرن تلاش در عرصه ی هنرهای نمایشی با حضور هنرمندان و مفاخر هنرهای نمایشی کشور، توسط سازمان فرهنگی هنری شهرداری تبریز در آیین اختتام نخستین جشنواره نمایشهای خیابانی و فضای باز تبریزیم برگزار گردید.

طی این سالها چندین رخداد تئاتری در قالب جشنواره­های منطقه ای و سراسری در تبریز روی می­دهد.مانند: جشنواره سراسری تئاتر ایثار(۱۳۸۶)،جشنواره سراسری تئاتر عاشورایی(۱۳۸۶)،جشنواره منطقه ای امام حسین(۱۳۹۰)،جشنواره “یک نمایش چند نگاه”(۱۳۹۱)،برگزاری دو دوره جشنواره نمایشنامه نویسی “بدر”، جشنواره سراسری تئاتر مقاومت(۱۳۹۲)،جشنواره منطقه ای تئاتر معلولین طلوع (۱۳۹۲)، ….

در این سالها هنرمندان تئاتری تبریز در جشنواره های متعدد ملی و بین المللی و مخصوصا دانشگاهی عناوین بسیاری کسب می­نمایند و در این میان آثار هنرمندان جوان خوش می­درخشد؛و این، نوید به ثمر رسیدن زحمات نسل های قبلتر را می­دهد.

با تغییر در سیستم اجرایی کشور در سال ۹۲ و به تبع آن در دستگاههای اجرایی استانی و نهایتا اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان و… هنرمندان با امید بیشتری فعالیتهای خود را ادامه می­دهند.

اجرای نمایش «روبینسون و کروزو» به کارگردانی علیرضا کوشک جلالی و بازی سیروس مصطفی و حامد رسولی(علی فتوحی) به اذعان اکثریت هنرمندان،نقطه عطف تئاتر تبریز در سال های اخیر بود.اتفاقی که باعث ارتقا جایگاه تئاتر تبریز شده و به لحاظ استقبال خوب تماشاگران یادآور روزهای خوب تئاتر در اوایل دهه هشتاد تبریز شد.این نمایش طی سالهای ۹۲ تا ۹۴ بیش از هفتاد بار در شهرهای تبریز،تهران،مشهد،اهواز،بوشهر،شیراز،یزد و کشورهای ترکیه و آلمان(برای نخستین بار در تاریخ تئاتر تبریز نمایشی از این شهر،در قلب اروپا حضور پیدا کرد) به روی صحنه رفت.

تولید و اجرای مشترک تئاتر تبریز و استانبول: فرزین ریحانی راد در سال ۹۲ نمایش «شیخ صنعان»(بر گرفته از منظومه­ منطق الطیر شیخ فریدالدین عطار نیشابوری)را با ترکیبی از هنرمندان تبریز،تهران و ترکیه در استانبول تولید و به روی صحنه برد.

به نظر می رسد آغاز انتشار پژوهش در عرصه­ی تئاتر تبریز و آذربایجان از اواسط دهه­ی پنجاه و اوایل دهه شصت مرتبط است به استاد امیر علیزادگان که نتایج آن در «فصلنامه تئاتر»(آنزمان)مرکز هنرهای نمایشی کشور به چاپ رسیده است.اما در سال های اخیر نیز کتابهای ذیل پیرامون تئاتر تبریز و آذربایجان منتشر شده است :

 «تاریخ تئاتر و تعزیه در ایران» ، دکتر لاله تقییان، نشر مرکز ،تهران، ۱۳۷۴( بخشی از کتاب به تاریخ معاصر تئاتر تبریز به قلم امیر علیزادگان پرداخته شده است).

 «یئددی ایل با مطربان شهر شعر» ، دکتر حسین لاله ، نشر تندیس ، ۱۳۸۰(کتابی با محوریت وقایع نگاری تولید و اجرای نمایش «حیدربابایه سلام» ).

«سیرتطورهنردرآذربایجان:نقاشی،خوشنویس،نمایش،موسیقی»،روح الله عباس خانی،انتشارات سروش،تهران،۱۳۸۲(بخشی از کتاب به تئاتر در آذربایجان اختصاص یافته است.)

« نمایش در تبریز:از انقلاب مشروطه تا نهضت ملی نفت»،محمود رنجبر فخری،ناشر:سازمان اسناد و کتابخانه ملی،تهران،۱۳۸۴٫

بالاخره بعد از یک دهه وقفه در حوزه پژوهش­های تئاتری، شاهد انتشار چند اثر هستیم.کتاب «منتشا»،ریشه یابی نمایش هایی از فولکلور آذربایجان به قلم سیروس مصطفی توسط انتشارات سوره مهر تهران و با حمایت حوزه هنری انقلاب اسلامی استان در زمستان۱۳۹۳ منتشر شد و همچنین کتاب«یک صد سال تئاتر تبریز» به قلم استاد امیر علیزادگان(عضو گروه تئاتر امروز) که در دست انتشار است.

در این سال­ها تالیفاتی توسط هنرمندان و اساتید تئاتر تبریز در قالب کتاب و چاپ مقالات تخصصی در نشریات معتبر پیرامون حوزه های مختلف تئاتر ایران و جهان انتشار می­یابد. دکتر فرزاد تقی­لر ،دکتر حسین اصل عبداللهی ،فرزین ریحانی­راد،سیروس مصطفی در حوزه آثار پژوهشی و نادر ساعی­ور،یعقوب صدیق جمالی،علی پوریان در حوزه نمایشنامه نویسی ، از جمله کسانی هستند که در این عرصه فعالیت چشمگیری داشته­اند.۳

سال ۱۳۸۹مجموعه نمایشنامه«ترانه های تلخ تارا»مشتمل بر آثار نمایشنامه نویسان استان(محمد رمضانی، نادر ساعی ور ،منصور حمیدی، فریدون ولایی، شهرام خدایی، علی پوریان، مهدی مددی، فرهاد تقی زاده، مهدی صالحیار)توسط «انتشارات کمانه» تبریز منتشر شد.تجربه ای شیرین و تکرارناپذیر برای تئاتر تبریز.

اگر در دهه­های هفتاد و هشتاد اجراهای بین المللی آثار نمایشی تبریز به کشورهای همجوار آذربایجان،ترکیه،ارمنستان، نخجوان محدود می­گردید؛ از سال ۹۰ تا ۹۴ تئاتر تبریز در کشورهایی مانند روسیه،آلمان،کرواسی و… به روی صحنه رفت.در این سالها تولیدات تئاتری تبریز راهی کشورهای متعدد جهان می گردند و فصل جدیدی از توسعه­ و تعامل بین المللی به روی تئاتر تبریز گشوده می شود.

«آینا»،«کتل»،«میکا»،«پرواز ۸۲»گروههایی از تئاتر تبریز هستند که در سال های اخیر موفق به حضور در عرصه های بین المللی تئاتر شده­اند.

برای اولین بار ویژه برنامه تلویزیونی با عنوان «صحنه جادوسی» به همت هادی ولی پور و دکتر فرزاد تقی لر شکل گرفت که در این برنامه وضعیت تئاتر در تبریز در شبکه سهند بررسی می­شد.

به همت دکتر فرزاد تقی­لر در دو شماره(۱۴۷و۱۴۸) از مجله نمایش در بخش «در گستره تئاتر ایران: آذربایجان شرقی» به سیر تحولات تئاتر در تبریز از آغاز تا کنون پرداخته شد. 

سال ۹۴ در چهارمین جشنواره نمایش های خیابانی و فضای باز تبریزیم بخش بین الملل به وجود می آید و آثاری از کشورهای:آذربایجان،ترکیه،عراق به اجرا در می­آید.و این اتفاق تجربه ای نو در جشنواره های تئاتری در تبریز بود.

سال ۹۴ دومین دانشگاه تئاتر در تبریز با عنوان دانشگاه علمی کاربردی فرهنگ و هنر تبریز تاسیس می­گردد.

چند گام موثر در حرفه ای شدن تئاتر:

ادامه طرح استقرار گروهها و درجه بندی و ثبت و اخذ پروانه فعالیت گروههای حرفه ای تئاتری تبریز؛تا بهمن ماه ۱۳۹۴ گروه های تئاتر :«کتل»(به سرپرستی یعقوب صدیق جمالی)، «آینا»(به سرپرستی علی فتوحی)، «پیاده» (به سرپرستی سید سجاد راثی هاشمی) موفق به کسب پروانه فعالیت شده­اند.

اجرای دائمی نمایش در تئاتر شهر(با درایت و مدیریت رامین راستی) و سایر مراکز فرهنگی و هنری تبریز.

پرداخت و پوشش مناسب اجراها در نشریات و خبرگزاری های محلی و سراسری.

ورود تهیه  کنندگان خصوصی به حوزه تئاتر.

حضور کارگردانان(علیرضا کوشک جلالی با دو نمایش:«روبینسون و کروزو» و «خدای کشتار») و بازیگران(رامین راستاد در نمایش «والس مرده شوران» به کارگردانی فرزین ریحانی راد) حرفه ای و مطرح ملی و بین المللی در تولیدات تئاتری تبریز.

حضور فعال فارغ التحصیلان هنرهای نمایشی در چرخه تولید نمایش و تاثیر محسوس ایشان در کیفیت آثار تولید شده.

– ترجمه آثار مطرح ادبیات نمایشی جهان به زبان ترکی آذری: «هملت»(ویلیام شکسپیر) ،«خسیس»(مولیر) ،«کرگدن»(اوژن یونسکو)، «خواستگاری» و «خرس»(آنتوان چخوف)، «طبیب اجباری»(مولیر)، «آنتیگون»(ژان آنوی)، «اتللو»(ویلیام شکسپیر)، «خدای کشتار»(یاسمینا رضا) و…

اقبال هنرمندان جهت تولید نمایش هایی به زبان ترکی آذری.

تاثیر بسزای تبلیغات تئاتر در شبکه های اجتماعی جهت حضور تماشاگران.

گسترش مراکز علمی تئاتر.

حضور در جشنواره ی بین المللی تئاتر فجر تهران:

سال ۸۶:

نمایش های منتخب استان جهت شرکت در جشنواره منطقه ای:

“خانمچه و مهتابی” نوشته اکبر رادی کارگردان سیامک افسایی

“کاکتوس” نوشته اکبر رادی کارگردان امیر حجازی

“آنسوی پل” نوشته نادر ساعی ور کارگردان یعقوب صدیق جمالی

نمایش منتخب جهت حضور در جشنواره بین المللی تئاتر فجر:

“خانمچه و مهتابی” نوشته اکبر رادی کارگردان سیامک افسایی

سال ۸۷:

نمایش های منتخب استان جهت شرکت در جشنواره منطقه ای:

“بازی” نوشته اصغر نوری کارگردان ژیلا آل ارشاد

“آرش” نوشته بهرام بیضایی کارگردان یعقوب صدیق جمالی

نمایش منتخب جهت حضور در جشنواره بین المللی تئاتر فجر:

“بازی” نوشته اصغر نوری کارگردان ژیلا آل ارشاد

سال۸۸:

نمایش های منتخب استان جهت شرکت در جشنواره منطقه ای:

“اسب” نوشته محمد چرمشیر کارگردان سیامک افسایی

“نگین” نوشته حمید امجد کارگردان فاطمه حسینی

نمایش حاضر در جشنواره بین المللی تئاتر فجر:

“سال کبیسه عیسی” نوشته نادر ساعی ور کارگردان یعقوب صدیق جمالی

نمايش خياباني “تراژدي آب ”  طراح و کارگردان مهدی صالحیار

اخذ جوایز از جشنواره بین المللی فجر این سال:

رتبه برتر طرح خياباني و رتبه برتر طراحي موسيقي براي نمايش “تراژدي آب”

سال ۸۹:

نمایش های منتخب استان جهت شرکت در جشنواره منطقه ای:

“شعبده و طلسم” نوشته چیستا یثربی کارگردان بابک نهرین

“بگذار رنگ ها را از باد” پس بگیرم نوشته و کار مهدی مددی

 نمایش حاضر در جشنواره بین المللی تئاتر فجر:

“درباره ماهان” نوشته سیامک افسایی کارگردان:یعقوب صدیق جمالی(بخش تازه های تئاتر ایران)

سال ۹۰:

نمایش های منتخب استان جهت شرکت در جشنواره منطقه ای:

“آوازی نرم برای جهان” نوشته و کار فریدون ولایی

“اعترافاتی درباره زنان” نوشته امیر یاراحمدی کارگردان فرزین ریحانی راد

 نمایش حاضر در جشنواره بین المللی تئاتر فجر:

“آوازی نرم برای جهان” نوشته و کار فریدون ولایی

نمايش خياباني “تكم” طراح و کارگردان مهدی صالحیار

سال ۹۱:

نمایش های منتخب استان جهت شرکت در جشنواره منطقه ای:

“روی پای سالمم تکیه کن” نوشته و کار یعقوب صدیق جمالی

“آهسته با گل سرخ” نوشته اکبر رادی کار نیر غایب زاده

“همه دزدها دزد هستند” نوشته علی پوریان کارکامران قربانی

نمایش حاضر در جشنواره بین المللی تئاتر فجر:

“روی پای سالمم تکیه کن” نوشته و کار یعقوب صدیق جمالی(بخش تازه‌های تئاتر ایران)

“سایه ها و باد”  نوشته و کار فریدون ولایی(بخش تازه‌های تئاتر ایران)

نمايش خياباني “كوسا وكچل” طراح و کارگردان مهدی صالحیار

اخذ جوایز از جشنواره بین المللی فجر این سال:

لوح تقدیر بهترین کارگردانی به فریدون ولایی برای نمایش “سایه ها و باد” (بخش تازه‌های تئاتر ایران)

سال ۹۲:

نمایش های منتخب استان جهت شرکت در جشنواره منطقه ای:

“سعادت لرزان مردمان تیره روز” نوشته علیرضا نادری کار یعقوب صدیق جمالی

یافت آباد نوشته محمد مساوات کار رامین ریاضی

نمایش حاضر در جشنواره بین المللی تئاتر فجر:

“سعادت لرزان مردمان تیره روز” نوشته علیرضا نادری کار یعقوب صدیق جمالی(بخش مرور)

“روبینسون و کروزو” نوشته نینا دینترونا، جیاکومو روایچیو، ترجمه و کار علیرضا کوشک جلالی(بخش مرور )

نمايش خياباني “چوبان لار” طراح و کارگردان مهدی صالحیار

سال ۹۳:

نمایش های منتخب استان جهت شرکت در جشنواره منطقه ای:

“ترانه های تلخ تارا” نوشته فریدون ولایی کار علی فتوحی(بخش مرور تئاتر ایران)

“هفت طبقه” نوشته محسن سراجی کار رامین ریاضی

نمایش حاضر در جشنواره بین المللی تئاتر فجر:

“وقتی کنار پنجره می ایستم” نوشته و کار یعقوب صدیق جمالی(بخش تازه ها )

“ترانه های تلخ تارا” نوشته فریدون ولایی کار علی فتوحی(بخش مرور )

نمايش خياباني “حايات ” طراح و کارگردان مهدی صالحیار

اخذ جوایز از جشنواره بین المللی فجر این سال:

لوح تقدیر به ساناز نظری برای نمایش «وقتی کنار پنجره می‌ایستم(بخش تازه های تئاتر ایران)

لوح تقدیر به ژيلا آل رشاد براي بازي در نمايش «ترانه‌هاي تلخ تارا» (بخش مرور تئاتر ایران)

لوح تقدیر به بيتا آزادي براي بازي در نمايش «ترانه‌هاي تلخ تارا» (بخش مرور تئاتر ایران)

سال ۹۴:

نمایش های منتخب استان جهت شرکت در جشنواره بین المللی تئاتر فجر:

“کروکودیل” نوشته محمد مساوات کار رامین ریاضی

نمایش حاضر در جشنواره بین المللی تئاتر فجر ( استانی):

“کروکودیل” نوشته محمد مساوات کار رامین ریاضی(بخش استانی)

“روبینسون و کروزو” نوشته نینا دینترونا، جیاکومو روایچیو، ترجمه و کار علیرضا کوشک جلالی(بخش مرور )

نمايش خياباني “دختري بر آب خروشان” طراح و کارگردان مهدی صالحیار(اصلی)

 جناب آقای احمد دامود در حوالی سال های ۴۲ یا ۴۳ کارمند اداره ی بهداشت تبریز بوده اند و بعد از مدتی به تهران منتقل می شوند و مجدداً به دلیل قبولی در دانشگاه تبریز (۱۳۴۷) به این شهر مراجعت می نماید، به خاطر همین فعالیت های تئاتری ایشان در تبریز به دو بخش تقسیم شده است. س، م.

 این آمار فقط برای حضور نمایندگان تئاتر تبریز در جشنواره بین المللی تئاتر فجر تهران است و ذکر سایر جشنواره های معتبر ملی و بین المللی در این مجال نمی­ گنجد.. س، م.

در تمامی رویدادهای تئاتری به آثار اساتید و هنرمندان ساکن تبریز اشاره شده است.س،م.

  • نویسنده : سیروس مصطفی