معرفی یک مجموعه قاجاری در تبریز: مجموعه کلانتر
معرفی یک مجموعه قاجاری در تبریز: مجموعه کلانتر

نام باغمیشه در طی تاریخ آبادانی اش که به حدود دویست سال می رسد با نام کلانتر پیوند خورده است. کوی باغمیشه از محلات قدیمی تبریز است که در کتب و سفرنامه های مختلف به آن اشاره شده است.

تبریز روز [TabrizDaily]: نام باغمیشه در طی تاریخ آبادانی اش که به حدود دویست سال می رسد با نام کلانتر پیوند خورده است. کوی باغمیشه از محلات قدیمی تبریز است که در کتب و سفرنامه های مختلف به آن اشاره شده است. ادیب الممالک در سفرنامه خود(دافع الغرور) وسعت باغمیشه را چنین تعریف می کند: “از دروازه شهر که مشهور به باغمیشه است تا باغمیشه به قدر هزار خانوار می شود..” و نیز نادرمیرزا در کتاب معروفش، باغمیشه را چنین توصیف می کند: ” کویی بزرگ نزه است، آن در مشرق به ساحل رود در تنگنایی مطول است و در آب و هوای ممتاز است یکسره با اشجار میوه دار و دیگر درخت های مستور و در همان کوی، روستایی است مشهور به بیلانکوه که اکنون به دیوان آذر آبادگان، بلهجان، و بهنامه های قدیم ویلانکوه می نویسند. نام این کوی بزرگ باستانی نبوده و به قرن نزدیک نهاده اند. تواند بود که نام قدیم آن درب ری باشد”.

و نیز در هر دو سفرنامه کدخدای باغمیشه، حاجی میرزا مهدی کلانتر نام دارد. و در گذر تاریخ، پسرانش پس از او عهده دار این مسئولیت بوده اند.

به نقل از روایتی که در میان عموم رایج است، عباس میرزا که به تبریز می آمده حاج کلانتر هر صد متر یک گوسفند جلوی پای عباس میرزا قربانی کرده و عباس میرزا در محل پل قاری امروز چند بار پرسیده حاج کلانتر چه می خواهی و پاسخ شنیده سلامتی امیر. و عباس میرزا با انگشت زمین های شمال مهران رود(میدان چایی) را نشان داده که قباله اش را بنام حاج کلانتر کنند . “

در نگاهی به نقشه های تاریخی شهر تبریز، اولین بار نام «خانه کلانتر» را در نقشه موسوم به نقشه سیل تبریز، ترسیم شده در سال ۱۲۸۸ هجری قمری در کنار مهران رود می بینیم. مهران رود، رودی که از میان شهر تبریز می گذرد و به نوعی می توان آن را عنصر وجودی شهر تبریز دانست، در گذشته نام های مختلفی داشته است. مردم منطقه باغمیشه به آن نام «اسبه ریز» داده بودند. و در کتب و نقشه های تاریخی نام آن «میدان چایی» ذکر شده است.

بخشی از نقشه سیل تبریز با ذکر نام خانه کلانتر. ترسیم شده در سال ۱۲۸۸ ه.ق

اما در میان نقشه های تاریخی شهر تبریز، جامع ترین نقشه در باب مجموعه کلانتر، نقشه قراجه داغی(۱۲۹۷ ه.ق)است که نام سه بخش از مجموعه را در خود دارد.

مکان خانه، حمام عمومی، و مسجد کلانتر در قسمتی از نقشهدارالسلطنه(۱۲۹۷ ه.ق)

باغ کلانتر، باغ وسیعی را شامل می شده که در قسمت غربی آن مجموعه بناهای خانه کلانتر و در قسمت شرقی آن کوشک یا میهمانسرا دیده می شود که بعدها در زمان کدخدایی میرزا ابراهیم خان باغمیشه ای، ملقب به شرف الدوله ساخته شده و متاخرترین بخش مجموعه کلانتر می باشد.

تصویری از وضعیت فعلی قسمتی از باغ کلانتر

خانه کلانتر، در قسمت غربی باغ، خانه ای ملوکانه با تمام بخش های گوناگون مربوط به خانه های تاریخی می باشد. این خانه دارای اندرونی، بیرونی، حمام اختصاصی، اصطبل، سردابه و بخش های دیگر بوده است که هنوز ویرانه های آن برجای مانده اند. موضوع قابل توجه، حمام اختصاصی کلانترهاست که فضای درونی آن با کلنبوهای گوناگون، تا حد زیادی سالم و پابرجا باقی مانده است. و از آن جا که این حمام در فهرست آثار ملی به ثبت نرسیده، هر لحظه امکان ویرانی کامل آن دور از ذهن به نظر نمی رسد. خانه کلانتر در طی تاریخ بارها مورد تهاجم و ویرانی قرار گرفته است.و حتی در دوران مشروطه توسط قوای رحیم خان چلبیانلو، مخالف سرسخت مشروطه، غارت و ویران شد. اما بیشترین ویرانی، طبق روایت مردم محله بیلانکوه، در سال های اولیه پس از انقلاب به وقوع پیوسته است.

تصویری از یکی از ساختمان های باقی مانده از مجموعه ساختمانهای خانه کلانتر

تصویری از نمای بیرونی حمام اختصاصی کلانتر

همسر پژوهشگر ارجمند، یحیی ذکا، از نواده های شرف الدوله کلانتر می باشد، از این رو و به سبب توجه و علاقه به این شخصیت تاریخی، یحیی ذکا کتاب «روزنامه خاطرات شرف الدوله» را به رشته تالیف درآورد. این کتاب، بیشتر شرح احوال و زندگی و ایاب و ذهاب روزمره است و اطلاعات معمارانه و تاریخی که در باب بناهای کلانترها در آن سال ها داده شده بسیار محدود می باشد. با این حال، به نوعی ارزشمندترین منبع تصویری از بخشی از مجموعه کلانتر را می توان در این کتاب پیدا کرد. تصویری که طبق اظهارات  نقاش ارجمند، آقای «حجت الله شکیبا» از روی عکسی قدیمی و به سفارش یحیی ذکا کشیده شده است. به گفته استاد شکیبا، تصویر چاپ شده تنها بخشی از یک نقاشی بزرگ تر بوده که در ان چندین بنا از مجموعه کلانتر قابل مشاهده بوده است. اما بنایی که در این تصویر چاپ شده دیده می شود متاخرترین ساختمان مجموعه کلانتر، کوشک بیرونی و یا میهمان خانه کلانترهاست که طبق روایاتی که از افرادی که به نوعی با این مجموعه در ارتباط بوده اند گفته شده محل آمد و شد میهمانان عالیرتبه بوده است. بنا کوشکی قاجاری، به سبک غربی و آمیخته با شاخصه های معماری ایرانی است. کاشی های هفت رنگی که در دو سوی ایوان های آن مشاهده می شود از معدود کاشیکاری های برجای مانده از دوره قاجار در تبریز است. سردری زیبا با چهار جفت ستون قطور و گچبری هایی از نقوش طبیعی پر پیچ و تاب در دو حاشیه بیرونی بنای دو طبقه. چنانکه که در تصویر نیز پیداست، عمارت در میان باغی به سبک قاجاری،یعنی برگرفته از باغات اروپایی قرار دارد. با باغچه هایی زینت یافته با گل های تزیینی و شکل باغچه ها نشانی از نقوش هندسی باغ های پیش از قاجار را در خود ندارد. این کوشک در سمت غربی مجموعه خانه کلانتر و با فاصله نسبتا زیادی از آن ساخته شده است و می توان گفت شاید به علت ثبت در فهرست آثار ملی، سالم تر از دیگر اجزای مجموعه باقی مانده است. دلیل دیگر سالم ماندن عمارت کوشک استفاده مداوم از آن در طول تاریخ می باشد. بین سال های دهه ۱۳۳۰ تا دهه ۱۳۶۰ عمارت به مدرسه هاشمی اجاره داده می شود. و پس از آن، بعد از یک دوره مالکیت شخصی، به اداره آموزش و پرورش فروخته شده و متروکه می شود.

تصویری از کوشک کلانتر

در حال حاضر سالم ترین شاهد مجموعه کلانتر را علی الظاهر می توان مسجد کلانتر به حساب آورد که همچنان مورد استفاده اهالی محل بوده و مکان آن در بخش شمالی خانه های اندرونی و کوشک بیرونی قرار دارد. اما مرمت های نادرستی که بر ساختمان مسجد اعمال شده، ارزش تاریخی آن را تا حد زیادی کاهش داده است. درست در کنار مسجد کلانتر زمین خالی افتاده ای است که اهالی محل آن را محل حمام عمومی کلانتر می دانند. به گفته اهالی و مردم عامی منطقه بیلانکوه، این حمام ویران نشده، بلکه به تمامی در زیر زمین مدفون گشته است. از دیگر اجزای مجموعه کلانتر یخچال کلانتر است که با نام یخچال بیلانکوه به ثبت ملی رسیده است. اطراف آن در حال حاضر کاربری کارواش داشته و در وضع نابسامانی به سر می برد.

تصویری از یخچال کلانتر

یکی دیگر از اجزای مجموعه کلانتر، بازارچه کلانتر می باشد. که مرکز اصلی محله باغمیشه بوده است. جایگاه این بازارچه در اطراف خیابان بیلانکوه فعلی، در محدوده شمالی باغ کلانتر و در محدوده جنوبی مسجد است. نقطه شروع بازارچه کلانتر از کنار مسجد به سمت شرق عنوان شده است. در میان نقشه های قدیمی ای که از تبریز و باغمیشه برجای مانده اند، نقشه ای متعلق به دوران قاجار موجود می باشد که مراکز تجاری در آن با رنگ شاخص شده اند. این سند، تنها مدرک تاریخی دال بر وجود بازارچه و محدوده تجاری باغمیشه می باشد. مراکز تجاری ای که برخی از مغازه های آن همچنان در خیابان بیلانکوه برجای مانده و شکل قدیمی خود را حفظ نموده اند.

با شناسایی و معرفی آثاری که در مجموعه کلانتر در محله باغمیشه موجود بوده و یا از بین رفته و یا سالم و در حالت نیمه ویران باقی مانده اند. سعی در شناساندن اهمیت گوشه ای دیگر از تاریخ تبریز و آثار ارزشمند آن شده است. آثاری که با کمی توجه بیشتر می توانند جاذبه های زیادی در پی داشته باشند و با جلب حمایت مردم و افراد آگاه، این مجموعه می توانند در راستای احیای دوباره گام بردارد. هر چند که بخش هایی از مجموعه ویران شده و از بین رفته اند و یا در اثر مرمت های نادرست و نا آگاهانه آسیب هایی را متحمل شده اند.  اما بخش اعظم مجموعه قابل احیا می باشد. و نکته قابل توجه اینکه از میان آثار برجای مانده در مجموعه کلانتر، تنها “باغ و عمارت بیرونی” و “یخچال کلانتر”، به ثبت میراث فرهنگی رسیده اند. و دیگر آثار همچنان در معرض تخریب های افراد ناآگاه بوده و در معرض از بین رفتن می باشند. و لازم است اقدامات اولیه حفاظت در مورد آن ها انجام گیرد.