اولین آتش ­نشانی ایران در شهر تبریز
اولین آتش ­نشانی ایران در شهر تبریز

اولین آتش­ نشانی ایران در شهر تبریز اميركبير، كه برنامه­هاي اصلاحي متعددي براي تغيير سيماي كشور داشت و براساس ديده­ها و شينده­هايش از زندگي مردم كشورهاي ديگر و بيش از همه براساس مطالعات و انديشه­هايش علاقه­مند بود طرحي نو در اندازد و به عقب ماندگي ديرينه­ي كشور خاتمه دهد، نخستين كسي بود كه تصميم گرفت […]

اولین آتش­ نشانی ایران در شهر تبریز

اميركبير، كه برنامه­هاي اصلاحي متعددي براي تغيير سيماي كشور داشت و براساس ديده­ها و شينده­هايش از زندگي مردم كشورهاي ديگر و بيش از همه براساس مطالعات و انديشه­هايش علاقه­مند بود طرحي نو در اندازد و به عقب ماندگي ديرينه­ي كشور خاتمه دهد، نخستين كسي بود كه تصميم گرفت به موازات آگاه ساختن مردم نسبت به خطرات آتش، نهادي هم براي مقابله با حريق در همه جاي كشور ايجاد كند و چون در دوره­ي وليعهدي ناصرالدين­شاه سال­ها در تبريز خدمت كرده و به چشم ديده بود در آن شهر تأسيسات و تجهيزاتي به امر آتش­نشاني تخصيص يافته است، قصد الگوبرداري از اقدامات انجام شده در آن شهر و تعميم آتش­نشاني در سطح كشور را داشت. اما افسوس كه عمرش كفاف نداد تا ايده­هاي خود را به مرحله­ي اجرا برساند و نابخردي شاه جوان قاجار و توطئه و فتنه­گري كساني كه به پشتوانه اغراض يا وابستگي­هاي خود، چشم ديدن او را نداشتند، باعث شد تا بسياري از انديشه­هاي امیر کبیر براي تغيير سيماي ايران و از جمله تأسيس نهادي براي مقابله با آتش سوزي، از مرحله­ي طرح خارج نشود و اجرا نشده بماند.

اما تبريز، اولين شهري بود كه در آن بلديه تأسيس شد و قاسم خان والي، كه در تاريخ آن شهر نماد خدمت به مردم در سال­هاي اوليه­ي قرن ۱۳ شمسي محسوب مي­شود، ۱۰ سال بعد از تولد بلديه، در گوشه­ي ديگري از شهر، در خيابان خاقاني، نبش خيابان بهادري امروز، بنيان تشكيلاتي را گذاشت كه در ارديبهشت ماه سال ۱۲۹۶ شمسي افتتاح شد و به دليل وظيفه­ي خاصي كه براي آن تعريف شده بود، از همان ابتدا به اطفائيه شهرت يافت. پيش از آن، در سال ۱۲۲۱ شمسي ماموران روسيه تزاري براي تامين امنيت و حفظ منافي كه در تبريز داشتند، امكاناتي را به امر آتش­نشاني اختصاص دادند ، كه از چند پمپ دستي دو طرفه، از جنس برنز و مس براي پمپاژ آب تشكيل مي­شد.

اقدامات روس­ها در تبريز، اگرچه حكم نخستين سند پيرامون تاسيس نهادي رسمي براي مبارزه با آتش در ايران ۱۶۵ سال پيش را دارد، ولي اسناد تاريخي گواهي مي­دهد كه از آن امكانات فقط براي اطفاء حريق استفاده مي­شد و براي مقابله با ساير حوادث كارآيي نداشت. در حالي كه قاسم خان والي، وقتي اداره­ي اطفائيه تبريز را بنيان گذاشت، رسيدگي به ساير حوادث غير مترقبه، از سيل و زلزله گرفته تا آوار، سقوط از بلندي و … را هم جزو وظايف اطفائيه قرار داد و كوشيد ابزار و ادوات مقابله با آن سوانح نيز تهيه شود و در اختيار ماموران شاغل در اداره اطفائيه قرار گيرد.

يكي از شاخص­ترين ويژگي هاي اداره­ي اطفائيه تبريز، كه در حد خود نوعي ابتكار بديع به شما مي­آيد، احداث برج يانقين است كه در كنار ساختمان اطفائيه قرار داشت و هم اينك نيز ايستگاه شماره­ي يك و ساختمان مركزي سازمان آتش نشاني آتش نشاني و خدمات ايمني تبريز در مجاورت آن قرار داد.

واژه­ي يانقين، در زبان مردم آذربايجان به معناي آتش و آتش­سوزي است و فلسفه­ي وجودي برج زيبا و ديدني يانقين كه با ۲۳ متر ارتفاع، يكي از ابنيه­ي بلند و معروف دوره­ي قاجاريه در تبريز محسوب مي­شود. چون در زمان تاسيس اداره­ي اطفائيه هيچ گونه امكانات مخابراتي براي تماس سريع مردم با اطفائيه وجود نداشت و احتمال مي­رفت در صورت وقوع آتش­سوزي ماموران زماني در جريان حادثه قرار بگيرند و به محل آتش سوزي برسند كه كار از كار گذشته و زيان فاحشي به بار آمده باشد، قاسم خان والي، برج را به عنوان ديده بان احداث كرد و دستور داد در تمام ساعات شبانه­روز، مامورینی در اتاقك ديده­باني بالاي آن به نگهباني مشغول باشند و در صورت مشاهده­ي دود و آتش يا غبار غليظ در هر نقطه­اي از شهر، محل را شناسايي كرده و سپس با به صدا درآوردن زنگ برنزي بزرگي كه در بالاي برج تعبيه شده بود، ماموراني را كه به حالت آماده باشد در پايين برج مستقر بودند، مطلع سازند.

همچنين، نقل است برج يانقين كاركرد ديگري نيز داشت و برفراز آن چراغي تعبيه شده بود كه شب ها آن را روشن مي­كردند و مسافراني كه شب هنگام وارد شهر مي­شدند، در صورت ضرورت مي­توانستند براي جهت­يابي و پيدا كردن راه خود از آن استفاده كنند و جالب اين كه آن ابتكار در يكصد سال پيش، مورد توجه اغلب سياحاني كه به تبريز سفر كرده بودند، قرار گرفت. تا جايي كه اغلب آن ها در سفرنامه­هايشان به برج ياد شده اشاره كرده­اند و تاكيد آن­ها باعث شد تا مسئولان آتش نشاني چند كشور و از جمله فرانسه، با نحوه­ي كار و عملكرد آتش­نشان­هاي تبريزي آشنا شوند و با الگوبرداري از آن، فن آوري ايراني آن مقطع تاريخي را به كشور خود انتقال و مورد بهره برداري قرار دهند.

پلان برج مورد اشاره، كه تا قبل از توسعه­ي شهر تبريز بلندترين ساختمان شهر به حساب مي آمد و از بالاي آن تمام نقاط شهر به وضوح ديده مي شد، در داخل به شكل دايره بوده، يك رشته پله­ي حلزوني به قسمت فوقاني آن راه دارد و داراي هشت نورگير هلالي است و بخش زيرين آن كه از يك چهار طاق تشكيل شده، به منزله­ي پايه­ي برج به شمار مي­آيد و به قرنيزي سنگي منتهي مي­شود.

در چند دهه­ي گذشته، از يك سو به دليل توسعه­ي شهر و رويكرد شهرنشينان تبريزي به بلند مرتبه­سازي و از سوي ديگر به واسطه­ي كم توجهي متوليان حفظ ميراث فرهنگي، كه باعث احداث بناهاي متعددي در حريم برج و گوشه و كنار آن شده، اندك اندك برج يانقين اهميت پيشين خود را از دست داد و شهرتش رو به افول گذاشت. ضمن اين كه پيدايش امكانات جديد و پيشرفته­ي ارتباطي، نظير تلفن، استفاده از برج را توجيه ناپذير مي­ساخت. با اين حال، هنوز چيزي از اعتبار و اهميت برج كاسته نشده و افزون بر اين كه از سال ۱۳۷۷ به عنوان قديمي­ترين بناي مربوط به تشكيلات آتش نشاني كشور، در فهرست آثار ملي به ثبت رسيده است، سال گذشته آتش پاد دوم امير كاردوست، مدير عامل سازمان آتش نشاني و خدمات ايمني تبريز پيشنهادي مطرح كرد مبني بر اين كه چون تبريز اولين شهر برخوردار از آتش نشاني بوده و برج يانقين قديمي­ترين سمبل آتش­نشاني در ايران محسوب مي شود، شايسته است همزمان با مراسم گراميداشت يكصدمين سال تأسيس شهرداري در تبريز، برج يانقين كه هم اكنون بخشي از وسايل، تجهيزات و ماشين آلات آن نيز در محل اداره­ي آموزش سازمان آتش نشاني تبريز موجود است و در مناسبت هاي مختلف مورد بازديد مسافران و ساير علاقه­مندان قرار مي­گيرد، به موزه­ي آتش نشاني كشور تبديل شود.

آتش نشاني تبريز، تا سال­ها به صورت واحد و اداره­اي وابسته به شهرداري، زير نظر بلديه­ي سابق و شهرداري بعدي انجام وظيفه كرد. اما در سال ۱۳۷۱ اساسنامه­ي تشكيل آن به صورت سازماني مستقل، به تصويب وزارت كشور رسيد و از آن زمان تاكنون به صورت نهادي مستقل با شرح وظايف مشخص، مشغول فعاليت است.